دارورسانی از راه بینی


مقدمه:


مصرف دارو از طریق خوراکی رایج ترین روش استفاده داروها است که پذیرش بالائی در بین بیماران دارد اما برخی از داروها به خاطر pH اسیدی معده یا فعالیت آنزیم های گوارشی در دستگاه گوارش تخریب می شوند و از این رو امکان تجویز خوراکی برای آنان فراهم نیست. این دسته از ترکیب های داروئی باید از راه های دیگری مانند راه های تزریقی، پوستی و غیره مورد استفاده قرار گیرند.


در میان این راه های جایگزین به تازگی پژوهشگران به رساندن دارو از طریق بینی توجه ویژه ای نموده اند، زیرا از طریق این مسیر جذب دارو سریع تر و بیشتر از راه های دیگر می باشد. در حال حاظر بیش از 50 فراورده این چنینی در بازار جهانی وجود دارند. در ادامه سعی می گردد تا به معرفی این نحوه دارورسانی پرداخته شود.

 

 

 

 

 

ساختار بینی:


ساختار بینی به گونه ای است که توسط یک تیغه میانی به دو قسمت غیر مرتبط تقسیم می گردد. هر قسمت دارای 3 ناحیه به شرح زیر است:
1) ناحیه دهلیزی که سطحی در حدود 6/0 سانتیمتر مربع دارد و محدوده ابتدائی مجرای بینی است (4-1).
2) ناحیه بویائی که در سقف حفره بینی قرار دارد و در انسان 10 درصد از کل سطح بینی را شامل می شود (4-1).
ناحیه تنفسی که دارای سه تیغه فوقانی، میانی و تحتانی است. این تیغه ها باعث بوجود آمدن جریان های گردابی درون بینی می شوند و سطح تماس هوای ورودی با مخاط بینی را افزایش می دهند (4-1). سلول های پوششی این ناحیه دارای مژک هائی با طول 4 تا 6 میکرومتر می باشند و با سرعت 1000 ضربه در دقیقه حرکت می نمایند. این ضربه ها سبب حرکت موکوس بینی از سمت قدامی به سمت خلفی می شوند و موکوس و مواد به دام افتاده در آن را از سمت جلوی بینی به سمت گلو رسانده و از آنجا وارد مری و در نهایت، دستگاه گوارش می شوند (2 و 4). سرعت این حرکت بطور متوسط 6 میلی متر در دقیقه است و در نتیجه موکوس هر 15 تا 20 دقیقه تجدید می گردد (3). موکوس بینی دارای فعالیت متابولیسمی نیز می باشد (2 و 4). حفره بینی جدا از نقشی که در عمل بویائی دارد، به خاطر اینکه دارای عروق زیادی می باشد، می تواند هوای ورودی را قبل از این که به مجراهای هوائی تحتانی برسد، گرم و مرطوب کند. به علاوه وجود همین عروق خونی در بافت اپیتلیال سبب شده که بینی به عنوان یک انتخاب مناسب در دارورسانی عمومی مورد توجه قرار گیرد.


برخي از داروها به صورت موضعي بر روي بافت مخاط بيني و عروق خوني آن اثر كرده و در بهبود گرفتگي بيني، خشكي بيني و احتقان موثرند. در این مسیر دارو از عروق خوني مخاط بيني جذب شده و پیش از ورود به گردش عمومی خون، تحت تاثیر گذر اول کبدی و متابولیسم در دستگاه گوارش قرار نمی گیرد. داروها از این مسیر جذب سریع تر و فراهمی زیستی بیشتری دارند، در نتیجه مقدار کمتری از آن ها مورد نیاز می باشد و شروع اثر درمانی نیز سریع تر است. از دیگر مزایای این مسیر کم بودن خطر مسمومیت داروئی و امکان کاربرد داروهای محرک دستگاه گوارش می باشد. به علاوه، چون راهی غیر تهاجمی است تمایل بیماران به استفاده از این اشکال در مقایسه با اشکال تزریقی بیشتر می باشد. هم چنین پروتئین ها و پپتیدها نیز که به خاطر وزن مولکولی بالایشان از غشاهای بیولوژیک به راحتی جدب نمی شوند، می توانند با باز نمودن اتصال های بین سلولی، از طریق این مسیر جذب گردند. البته در کنار مزایای مذکور، این راه دارای محدودیت هائی نیز می باشد. بسیاری از داروها جذب کافی از این راه ندارند و یا به خاطر حلالیت کم، دوز مورد نظر در حجم قابل تجویز (250-200 میکرولیتر) حل نمی شود و یا تحت واکنش های متابولیسمی حفره بینی قرار می گیرند (1 و 2). مكانيسم ديگري كه در مورد تجويز دارو از طريق بيني مطرح مي باشد، نفوذ دارو به مغز از طريق عصب بويائي (Olfactory bulb) مي باشد.
  در اين حالت دارو بدون نياز به عبور از سد خوني – مغزي، وارد مغزشده و بر روي گيرنده هاي مربوطه اثر مي گذارد. دارورساني به مغز از طريق بيني در سيستمهاي نوين دارورساني مطرح مي باشد.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 بطور کلی یک داروی مناسب برای استفاده در بینی باید دارای شرایط زیر باشد :


حلالیت مناسب به طوری که مقدار دوز تجویزی در 25 تا 200 میکرولیتر از فرمولاسیون حل گردد. جذب مناسب از راه بینی، عدم تحریک بینی و یا نداشتن بوی تند و محرک، مقدار دوز مورد نیاز کمتر از 25 میلی گرم در روز باشد، عدم سمیت دارو و متابولیت هایش برای بینی و داشتن پایداری مناسب (1).


آنچه مسلم است یافتن داروئی که دارای همه این ویژگی ها باشد، مشکل است. از این رو پژوهشگران با استفاده از اجزائی مانند ترکیبات بافره کننده، حلال، آنتی اکسیدان، نگهدارنده، مرطوب کننده، جذب افزا، ترکیبات قوام دهنده و دیگر مواد در کنار داروی مورد نظر سعی می نماید تا به یک فرمولاسیون با جذب مناسب از راه بینی دست پیدا کنند (1).

 


مشکلات بینی به موارد زیر تقسیم بندی می شوند:


خونریزی های بینی ، سینوزیت ، آبریزش بینی و ریزش خلط در گلو
آلرژی  ، پولیپ  ، انسداد و گرفتگی بینی
مشکلات دیواره بینی و خرخر کردن


فراورده هاي داروئي بيشتر بصورت اسپري و قطره از راه بيني استفاده مي گردند. استفاده از اين اشكال داروئي در درمان کوتاه مدت یا بلند مدت این بیماریها معمول می باشد. گرفتن پاسخ مناسب درمان با اسپری و قطره های بینی منوط به استفاده صحیح از آنها می باشد.

 

 

 


نحوه استفاده صحيح از قطره بيني:


فرد بايد دراز كشيده، سر را كمي به عقب ببرد و قطره را در بيني بچكاند. ميزان عقب بردن سر در استفاده از قطره بيني اهميت دارد،


چنانچه بيمار بيش از حد سر را عقب ببرد امكان ريزش دارو در گلو و ورود به دستگاه گوارش وجود دارد.

 

 




نحوه استفاده از اسپري هاي پمپي به شرح زير مي باشد:


قبل از استفاده از دارو بینی خود را از ترشحات تمیز کنید.درپوش ظرف را بردارید، ظرف را تکان دهید، هربار قبل از استفاده چند بار پمپ را در هوا اسپری کنید تا ذرات ریز آن بصورت یکنواخت خارج شود.سر را کمی به جلو آورده و به آرامی بازدم کنید و


سر اسپری را داخل یکی از سوراخهای بینی قرار دهید سپس با دست سوراخ دیگر بینی را مسدود نمایید.همراه دم، اسپری را تا انتها فشار دهید سپس این عمل را برای سوراخ دیگر بینی تکرار نمایید.سر پمپ اسپری را با آب گرم تمیز نموده و سپس سرپوش اسپری را در جای خود قرار دهید.

 

 
مزیت شكل اسپری به قطره:


1- شکل قطره بینی یکی از معمول ترین و ساده ترین راه ها برای دارو رسانی به بینی محسوب می شود. از معایب اصلی این شکل دارو، عدم دقت در دوز دارو است. شکل اسپری بینی برای دارو رسانی داروهای به فرم محلول و سوسپانسیون به بینی می باشد که قادر است با داشتن پمپ های مناسب دوز دقیق دارو را به محل اثر برساند. بعلاوه، اندازه ذره ای و مورفولوژی دارو (برای سوسپانسیون ها) و ویسکوزیته فرمولاسیون قابل کنترل است.
2- همچنین شکل قطره، دارو را بیشتر به بخش عقب بینی می رساند، در حالیکه شکل اسپری به مناطق جلوئی بینی دارو رسانی را انجام می دهد.
 


3- اسپری بینی در حالت ایستاده قابل استفاده است، به این صورت که انگشت شست در زیر ظرف و انگشتان دیگر در دو طرف پمپ قرار می گیرند و دارو داخل بینی اسپری می شود، اما دارو در شکل قطره بینی باید در حالت خوابیده داخل بینی چکانده شود.

بنابراین شکل اسپری بینی به دلیل رساندن دوز دقیق دارو به محل اثر و استفاده راحت تر در حالت ایستاده نسبت به شکل قطره، دارای مزیت است.

 

 

 

 

 

 

References:
Behl CR. Pimplaskar HK. Sileno AP. Effects of physicochemical properties & other factors on systemic nasal drug delivery. Adv Drug Delivery Rev 1998; 24: 89-116.
Costantino HR. IIIum L. Brandt G. Intranasal delivery: Physicochemical & therapeutic aspects. Int J Pharmaceut 2007; 337: 1-24.
Mygind N. Dahl R. Anatomy, physiology & function of the nasal cavities in health & disease. Adv Drug Delivery Rev 1998; 29: 3-12.
IIIum L. Nasal drug delivery-possibilities, problems & solutions. J Controlled Release 2003; 87: 187-198.